شمار مىرفت تا در نهايت قدرتشان به دست ايوبيان سنى مذهب برچيده شد . تأثيرات سياسى و فرهنگى فاطميان بر جهان اسلام و جامعه شيعه ، بسيار زياد و ديرپا بود . ظهور فاطميان قدرتمند در شمال آفريقا ، كه با فعاليت قرمطيان ، شاخه افراطى ديگرى از اسماعيليه در نواحى عراق و بحرين همراه بود ، حكومت عباسى را به اعمال اقدامات سخت‌گيرانه‌اى عليه شيعيان واداشت ، چنان‌كه در تحولات سياسى اين دوران شاهد اين رويه هستيم . بركنارى و اعدام وزير شيعى المقتدر و پسرش ، و نيز گرفتارى و زندانى شدن نائب سوم امام دوازدهم ، از اين جمله اقدامات است . حمدانيان ( 317 - 369 ق ) در دههء دوم قرن چهارم هجرى ، يعنى اواخر دوران غيبت صغرى در نواحى شمال عراق ، دولت شيعه مذهبى به قدرت رسيد كه مدت نزديك به نيم‌قرن بر اين منطقه حكمرانى داشت . حمدانيان از اعراب يمنى و از قبيلهء بنى تغلب و جدّ آنان ، حمدان بن حمدون بن حارث نام داشت كه پسران او اغلب داراى مناصب نظامى و ادارى در دستگاه عباسيان بودند . از آن‌ميان ابو الهيجاء عبد اللّه و ابو على حسين ، به سبب نقش تاريخى برجسته‌اى كه در حوادث دهه‌هاى آخر قرن سوم هجرى داشتند ، مشهورند . حضور حسين بن حمدان در عرصهء فعاليت‌هاى سياسى ، به زمان خلافت معتضد ( م 289 ق ) مىرسد . او مدتى عليه عباسيان فعاليت مىكرد « 1 » و مدتى نيز در زمرهء سرداران خليفه درآمد « 2 » . برادران حسين بن حمدان در ديار ربيعه ، نهاوند و موصل امارت يافتند و خود وى مدتى امارت قم و كاشان را داشت . « 3 » ابو الهيجاء عبد اللّه بن حمدان نيز از سال 292 ق ، امارت شهر موصل را

--> ( 1 ) . ابن اثير ، همان ، ج 7 ، ص 406 . ( 2 ) . ر . ك : ابن اثير ، همان ، ص 511 و 523 و . . . . ( 3 ) . ابن اثير ، همان ، ج 8 ، ص 54 .